Toczeń rumieniowaty – objawy, rozpoznanie i leczenie

Toczeń rumieniowaty jest chorobą autoimmunologiczną, w której układ odpornościowy zaczyna reagować przeciwko własnym tkankom. Może ograniczać się do skóry albo mieć postać układową i zajmować również stawy, nerki, płuca, serce czy układ nerwowy. Objawy bywają bardzo różnorodne i mogą okresowo się nasilać, a następnie ustępować. Jak wygląda toczeń rumieniowaty, skąd się bierze i na czym polega jego leczenie?

Czym jest toczeń rumieniowaty i jakie daje objawy?

Toczeń należy do chorób autoimmunologicznych. Oznacza to, że układ odpornościowy, którego zadaniem jest ochrona organizmu, zaczyna nieprawidłowo reagować przeciwko własnym komórkom i tkankom. Stan zapalny może obejmować różne narządy, dlatego przebieg choroby u poszczególnych Pacjentów może znacząco się różnić. Toczeń rumieniowaty układowy (SLE) może zajmować skórę, stawy, nerki, serce, płuca, komórki krwi lub układ nerwowy. Charakterystyczne są okresy zaostrzeń i remisji.

Do częstych objawów należą zmęczenie, bóle i obrzęki stawów, gorączka bez uchwytnej przyczyny, wypadanie włosów oraz zmiany skórne. U części Pacjentów pojawiają się owrzodzenia jamy ustnej, objaw Raynauda czy ból w klatce piersiowej. Zajęcie nerek może przez długi czas nie dawać wyraźnych dolegliwości. Toczeń może występować również w postaci skórnej (CLE). Jednym z najbardziej rozpoznawalnych objawów ostrego tocznia skórnego jest rumień w kształcie motyla obejmujący oba policzki i grzbiet nosa, zwykle z oszczędzeniem bruzd nosowo-wargowych. Nie oznacza to jednak, że każdy rumień na twarzy jest toczniem ani że taki objaw występuje u wszystkich chorych.

Inną postacią jest toczeń krążkowy, w którym pojawiają się dobrze odgraniczone, zaczerwienione i łuszczące się ogniska. Niektóre zmiany mogą pozostawiać blizny, przebarwienia lub odbarwienia, a na owłosionej skórze głowy prowadzić do trwałej utraty włosów w obrębie blizny.

Skąd bierze się toczeń rumieniowaty i jak się go rozpoznaje?

Nie ma jednej przyczyny tocznia. W jego rozwoju uczestniczą predyspozycje genetyczne, zaburzenia regulacji układu odpornościowego, czynniki środowiskowe i czynniki hormonalne. Do czynników mogących wywoływać lub nasilać objawy należy promieniowanie ultrafioletowe. U osób z nadwrażliwością na światło ekspozycja na słońce może prowadzić do pojawienia się nowych zmian skórnych, a u części Pacjentów także do zaostrzenia choroby.

Znaczenie mogą mieć ponadto infekcje, palenie tytoniu i niektóre leki. Istnieje również toczeń polekowy.

Rozpoznanie SLE bywa trudne, ponieważ objawy mogą przypominać inne choroby i zmieniać się w czasie. Nie istnieje pojedyncze badanie, które samo w sobie potwierdza toczeń. Lekarz uwzględnia wywiad, badanie Pacjenta i wyniki badań laboratoryjnych. W diagnostyce oznacza się m.in. przeciwciała przeciwjądrowe ANA. Są obecne u zdecydowanej większości chorych na SLE, ale dodatni wynik nie oznacza automatycznie tocznia – ANA mogą występować również u osób bez tej choroby. W zależności od objawów lekarz może zlecić kolejne przeciwciała, morfologię krwi, ocenę funkcji nerek oraz badanie moczu. Jeżeli dominują zmiany skórne, pomocna może być biopsja skóry. Przy podejrzeniu zajęcia nerek niekiedy wykonuje się biopsję nerki. Pacjent z podejrzeniem tocznia układowego najczęściej wymaga opieki reumatologa.

Jak leczy się toczeń rumieniowaty?

Leczenie dobiera się indywidualnie do postaci choroby, jej aktywności i zajętych narządów. Celem terapii jest ograniczenie aktywności choroby, zapobieganie zaostrzeniom oraz zmniejszenie ryzyka trwałego uszkodzenia narządów. W leczeniu SLE często wykorzystuje się leki przeciwmalaryczne. W zależności od przebiegu choroby stosowane mogą być także glikokortykosteroidy, leki immunosupresyjne i biologiczne. Przy zajęciu ważnych narządów terapia może wymagać bardziej intensywnego leczenia.

W przypadku tocznia skórnego stosuje się m.in. miejscowe glikokortykosteroidy lub inhibitory kalcyneuryny, a przy bardziej nasilonych zmianach również leczenie ogólne. Bardzo istotna jest codzienna ochrona przed promieniowaniem UV, obejmująca kremy z wysokim SPF, odzież ochronną i ograniczenie intensywnej ekspozycji na słońce. Aktywne zmiany toczniowe nie są problemem wyłącznie estetycznym. Laseroterapia, peelingi czy inne zabiegi naruszające skórę nie powinny być wykonywane bez wcześniejszej konsultacji lekarskiej. Decyzja zależy m.in. od aktywności choroby, rodzaju zmian i przyjmowanych leków. Toczeń jest chorobą przewlekłą, ale współczesne leczenie pozwala u wielu Pacjentów ograniczać aktywność choroby i ryzyko powikłań. Ważne są regularne kontrole oraz konsultacja przy nowych lub nasilających się objawach.

Słowniczek pojęć z tej strony

Zobacz wszystkie 193 pojęcia w słowniku ↗