Choroby infekcyjne skóry – jak leczyć?

Skóra stanowi naturalną barierę ochronną organizmu, która zabezpiecza przed działaniem wielu czynników zewnętrznych, w tym drobnoustrojów. Jej prawidłowe funkcjonowanie zależy m.in. od szczelności naskórka, odpowiedniego pH oraz równowagi mikrobiomu skóry. Gdy mechanizmy ochronne zostają zaburzone, bakterie, wirusy lub inne patogeny mogą prowadzić do rozwoju zakażeń objawiających się zmianami skórnymi. Choroby infekcyjne skóry mogą mieć różny przebieg i wymagają odpowiedniego rozpoznania oraz leczenia. Jakie są ich najczęstsze rodzaje, objawy oraz metody terapii?

Bakteryjne choroby skóry

Bakteryjne choroby skóry są wywoływane przede wszystkim przez gronkowce, paciorkowce oraz wybrane bakterie Gram-ujemne. Skóra człowieka nie jest środowiskiem jałowym, lecz naturalnie zasiedlają ją liczne mikroorganizmy tworzące mikrobiom skóry. W prawidłowych warunkach stanowi on jeden z elementów ochrony przed rozwojem zakażeń. Przed nadmiernym namnażaniem bakterii chroni organizm szereg naturalnych mechanizmów obronnych, takich jak szczelna struktura naskórka, kwaśne pH skóry, niewielka ilość wilgoci oraz obecność substancji o działaniu przeciwdrobnoustrojowym. Do rozwoju bakteryjnego zakażenia skóry dochodzi najczęściej wtedy, gdy bariera ochronna zostaje uszkodzona, np. na skutek urazu, otarcia, choroby skóry lub osłabienia odporności. Jednymi z najczęstszych patogenów odpowiedzialnych za infekcje skóry są paciorkowce i gronkowce. Paciorkowce należą do bakterii Gram-dodatnich i mogą występować zarówno w warunkach tlenowych, jak i beztlenowych. Są odpowiedzialne m.in. za rozwój takich chorób jak róża czy liszajec zakaźny. Gronkowce, szczególnie *Staphylococcus aureus* (gronkowiec złocisty), również często wywołują zakażenia skóry, w tym zapalenie mieszków włosowych, czyraki oraz inne ropne infekcje.

Róża jako bakteryjna choroba skóry

Róża to ostra bakteryjna choroba skóry i tkanki podskórnej, która najczęściej jest wywoływana przez paciorkowce β-hemolizujące grupy A (*Streptococcus pyogenes*). Rzadziej za rozwój zakażenia może odpowiadać gronkowiec złocisty (*Staphylococcus aureus*). Do zakażenia dochodzi, gdy bakterie przedostaną się przez uszkodzoną barierę skórną, np. w wyniku skaleczenia, otarcia, ukąszenia owada lub innych mikrourazów. Choroba występuje najczęściej u niemowląt, dzieci oraz osób starszych, szczególnie po 60. roku życia. Ryzyko jej rozwoju zwiększają czynniki osłabiające naturalne mechanizmy obronne organizmu lub utrudniające prawidłowe gojenie skóry. Należą do nich m.in. zaburzenia krążenia żylnego, obrzęk limfatyczny, przewlekłe choroby skóry, zakażenia grzybicze stóp, cukrzyca, niedobory odporności, przebyte przeszczepy narządów oraz stosowanie leków immunosupresyjnych lub glikokortykosteroidów.

Objawy róży pojawiają się zwykle nagle i obejmują wysoką gorączkę, dreszcze, osłabienie oraz charakterystyczne zmiany skórne. W miejscu zakażenia występuje intensywne zaczerwienienie, bolesność, obrzęk i wyraźne odgraniczenie zmienionej skóry od zdrowych obszarów. Zmiany najczęściej lokalizują się na podudziach oraz twarzy, ale mogą również obejmować dłonie, stopy lub pośladki. Skóra w obrębie zakażenia może być napięta, błyszcząca i bolesna. W niektórych przypadkach pojawiają się również pęcherze wypełnione płynem surowiczym. U Pacjentów obserwuje się także objawy ogólne, takie jak podwyższone parametry stanu zapalnego (np. CRP i OB), ból kończyn oraz nasilony obrzęk. Po ustąpieniu róży zmiany skórne zazwyczaj nie pozostawiają blizn. Choroba może jednak mieć charakter nawrotowy, szczególnie u osób z utrzymującymi się czynnikami ryzyka. W przypadku kolejnych epizodów zmiany często pojawiają się w tych samych miejscach, dlatego istotne jest leczenie zarówno samego zakażenia, jak i czynników sprzyjających jego rozwojowi.

Diagnozowanie i leczenie róży

Rozpoznanie róży opiera się przede wszystkim na badaniu klinicznym oraz wywiadzie z Pacjentem. Charakterystyczny wygląd zmian skórnych, ich nagły początek oraz objawy ogólne, takie jak gorączka czy osłabienie, zwykle pozwalają lekarzowi na postawienie diagnozy już podczas wizyty. W niektórych przypadkach wykonuje się również badania laboratoryjne, m.in. morfologię krwi oraz oznaczenie parametrów stanu zapalnego, takich jak CRP i OB, które pomagają ocenić nasilenie infekcji. Podstawową metodą leczenia róży jest antybiotykoterapia, której celem jest zwalczenie bakterii odpowiedzialnych za zakażenie. Najczęściej stosuje się antybiotyki z grupy penicylin, a u części Pacjentów również cefalosporyny lub inne preparaty dobrane indywidualnie przez lekarza. Czas trwania terapii zależy od przebiegu choroby i zwykle wynosi około 7-14 dni, jednak w cięższych przypadkach leczenie może być dłuższe.

W przypadku rozległych zmian skórnych, obrzęku lub obecności pęcherzy lekarz może zalecić dodatkowe postępowanie wspomagające, np. odpowiednią pielęgnację ran, opatrunki lub inne preparaty miejscowe. Podczas leczenia ważny jest odpoczynek, odpowiednie nawodnienie organizmu oraz stosowanie leków przeciwgorączkowych zgodnie z zaleceniami. Profilaktyka róży polega przede wszystkim na eliminowaniu czynników zwiększających ryzyko zakażenia. Istotne jest szybkie leczenie ran, otarć, owrzodzeń oraz infekcji grzybiczych skóry, szczególnie w obrębie stóp. Osoby z chorobami przewlekłymi, takimi jak cukrzyca, powinny regularnie kontrolować stan zdrowia i stosować się do zaleceń lekarza. Znaczenie ma również prowadzenie zdrowego stylu życia, w tym unikanie palenia tytoniu, które może negatywnie wpływać na funkcjonowanie organizmu.

Zapalenie okołomieszkowe

Zapalenie mieszka włosowego to stan zapalny obejmujący mieszek włosowy, który początkowo może dotyczyć jedynie jego ujścia, a wraz z rozwojem choroby obejmować również głębsze struktury mieszka. Do jego powstania najczęściej dochodzi na skutek zakażenia bakteryjnego, szczególnie wywołanego przez gronkowca złocistego (*Staphylococcus aureus*). W niektórych przypadkach przyczyną zmian mogą być również grzyby, m.in. dermatofity lub drożdżaki. Rozwojowi zapalenia mieszków włosowych sprzyjają czynniki uszkadzające naturalną barierę ochronną skóry, takie jak mikrouszkodzenia, otarcia, nadmierna wilgotność, wzmożona potliwość czy częste golenie. Podczas golenia bakterie mogą zostać przeniesione na inne obszary skóry, co sprzyja powstawaniu kolejnych ognisk zakażenia.

Charakterystycznym objawem choroby są drobne krostki lub pęcherzyki wypełnione treścią ropną, często otoczone zaczerwienionym rąbkiem zapalnym. Zmiany mogą występować pojedynczo, tworzyć skupiska lub obejmować większe obszary skóry. Najczęściej pojawiają się na twarzy, skórze głowy, tułowiu, pośladkach oraz kończynach. U osób z obniżoną odpornością zakażenie może przebiegać ciężej i powodować objawy ogólne, takie jak gorączka czy osłabienie. Rozpoznanie zapalenia mieszka włosowego zwykle opiera się na badaniu klinicznym skóry. W przypadku rozległych, nawracających lub trudnych do leczenia zmian lekarz może zalecić dodatkową diagnostykę, np. posiew materiału pobranego ze zmian skórnych w celu określenia rodzaju drobnoustroju i dobrania odpowiedniego leczenia. Terapia zależy od przyczyny oraz nasilenia zmian. W przypadku zakażenia bakteryjnego stosuje się miejscowe preparaty przeciwbakteryjne, a przy bardziej rozległych infekcjach lekarz może zalecić antybiotykoterapię ogólną. W przypadku zapalenia wywołanego przez grzyby konieczne jest zastosowanie odpowiednich leków przeciwgrzybiczych. Nieleczone lub nawracające zapalenie mieszków włosowych może prowadzić do pogłębiania się stanu zapalnego i powstawania czyraków. Profilaktyka obejmuje przede wszystkim dbanie o higienę skóry, unikanie mechanicznych uszkodzeń, stosowanie czystych i regularnie dezynfekowanych maszynek do golenia oraz wybór przewiewnej odzieży, która nie powoduje nadmiernego ucisku i otarć. Ważne jest również odpowiednie leczenie chorób skóry oraz czynników zwiększających podatność na zakażenia.

Impetigo, czyli liszajec zakaźny

Liszajec zakaźny to wysoce zakaźna, powierzchowna infekcja bakteryjna skóry, której charakterystycznym objawem są miodowożółte strupy powstające po pęknięciu pęcherzyków lub krost. Za rozwój choroby najczęściej odpowiada gronkowiec złocisty (*Staphylococcus aureus*) oraz paciorkowiec ropotwórczy grupy A (*Streptococcus pyogenes*). Zmiany skórne najczęściej pojawiają się w okolicy twarzy, nosa, ust, szyi, a także na kończynach i w obrębie wałów paznokciowych. Początkowo mogą mieć postać pęcherzyków lub krost wypełnionych treścią surowiczą lub ropną, które szybko pękają i pozostawiają charakterystyczne strupy. Wyróżnia się kilka postaci liszajca zakaźnego:

• liszajec pęcherzowy – charakteryzuje się powstawaniem wiotkich pęcherzy wypełnionych płynem, które łatwo pękają i pozostawiają powierzchowne nadżerki. Ta postać najczęściej jest związana z działaniem toksyn produkowanych przez gronkowca złocistego
• niesztowica – głębsza postać zakażenia, w której dochodzi do powstawania bolesnych owrzodzeń pokrytych strupami. Częściej występuje u osób z osłabioną odpornością lub zaburzeniami gojenia
• liszajec niepęcherzowy – najczęstsza postać choroby, w której po pęknięciu zmian powstają typowe miodowożółte strupy.

Liszajec zakaźny szczególnie często występuje w miejscach, gdzie dochodzi do bliskiego kontaktu między ludźmi, np. w żłobkach, przedszkolach, szkołach czy wśród osób uprawiających sporty kontaktowe. Łatwo przenosi się przez bezpośredni kontakt ze zmianami skórnymi oraz wspólne używanie przedmiotów osobistych. Leczenie zależy od rozległości zakażenia. Przy niewielkich, ograniczonych zmianach stosuje się przede wszystkim leczenie miejscowe, np. preparaty z antybiotykiem zalecone przez lekarza. W przypadku licznych lub rozległych zmian może być konieczne zastosowanie antybiotykoterapii doustnej. Ważne jest również przestrzeganie zasad higieny, aby ograniczyć ryzyko przeniesienia zakażenia na inne osoby.

Wirusowe choroby skóry

Wirusowe choroby skóry to grupa zakażeń wywoływanych przez różne wirusy, które mogą prowadzić do powstawania charakterystycznych zmian skórnych. W przeciwieństwie do chorób bakteryjnych nie są leczone antybiotykami, a terapia zależy od rodzaju wirusa oraz nasilenia objawów. Do najczęstszych wirusowych chorób skóry należą m.in. opryszczka, półpasiec oraz mięczak zakaźny.

Opryszczka jako wirusowa choroba skóry

Opryszczka to zakaźna choroba skóry i błon śluzowych wywoływana przez wirusy z rodziny Herpesviridae, przede wszystkim HSV-1 oraz HSV-2 (*Herpes simplex virus*). Do zakażenia najczęściej dochodzi w dzieciństwie poprzez bezpośredni kontakt z osobą zakażoną lub w późniejszym okresie życia, m.in. podczas kontaktów seksualnych. Człowiek jest jedynym rezerwuarem wirusa, a po zakażeniu wirus pozostaje w organizmie w stanie uśpienia i może okresowo się reaktywować. Najczęstszą postacią choroby jest opryszczka wargowa, która objawia się występowaniem skupisk drobnych, bolesnych pęcherzyków wypełnionych płynem surowiczym, najczęściej w okolicy ust lub nosa. Zanim pojawią się widoczne zmiany, mogą wystąpić objawy zwiastujące, takie jak mrowienie, świąd, pieczenie lub uczucie napięcia skóry.

Inną postacią zakażenia jest opryszczka narządów płciowych, najczęściej związana z zakażeniem HSV-2, choć również HSV-1 może ją wywoływać. W jej przebiegu mogą pojawić się bolesne pęcherzyki i nadżerki w okolicy narządów płciowych, a u części osób także objawy ogólne, takie jak gorączka, bóle mięśni czy powiększenie węzłów chłonnych. Największa zakaźność występuje w okresie aktywnych zmian skórnych, jednak wirus może być również przenoszony bez widocznych objawów. Do czynników sprzyjających reaktywacji wirusa należą m.in. stres, przemęczenie, obniżona odporność, infekcje, intensywna ekspozycja na promieniowanie UV, urazy skóry oraz zmiany hormonalne. Objawy opryszczki zwykle ustępują samoistnie w ciągu około 7-10 dni, jednak wirus pozostaje w organizmie i może powodować kolejne nawroty. Należy unikać dotykania zmian, a szczególnie przeniesienia wydzieliny z pęcherzyków do oka, ponieważ zakażenie HSV może prowadzić do opryszczkowego zapalenia rogówki. W rzadkich przypadkach, zwłaszcza u osób z obniżoną odpornością, wirus może powodować poważniejsze powikłania, takie jak zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub zapalenie mózgu.

Rozpoznanie i leczenie opryszczki

Rozpoznanie opryszczki najczęściej opiera się na charakterystycznym obrazie klinicznym oraz badaniu lekarskim. W przypadkach wątpliwych lub nietypowych zmian lekarz może zlecić dodatkowe badania, np. wykrywanie materiału genetycznego wirusa metodą PCR lub badania serologiczne. Leczenie opryszczki polega przede wszystkim na stosowaniu leków przeciwwirusowych, takich jak acyklowir lub walacyklowir. Największą skuteczność osiąga się, gdy terapia zostanie rozpoczęta już przy pierwszych objawach zwiastujących, zanim pojawią się liczne pęcherzyki. U osób z częstymi nawrotami lekarz może rozważyć długotrwałe leczenie przeciwwirusowe, które pomaga ograniczyć częstotliwość występowania kolejnych epizodów. Wspomagająco istotne jest dbanie o ogólną kondycję organizmu, odpowiednią ilość snu, redukcję stresu oraz unikanie czynników wyzwalających nawroty. Obecnie trwają badania nad szczepionkami przeciwko zakażeniom HSV, jednak nie są one jeszcze dostępne w powszechnym stosowaniu.

Półpasiec – przyczyny i objawy

Półpasiec to choroba zakaźna wywoływana przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV, *Varicella-zoster virus*), który podczas pierwszego zakażenia powoduje ospę wietrzną. Po przebyciu ospy wirus nie zostaje całkowicie usunięty z organizmu, lecz pozostaje w stanie uśpienia w zwojach nerwowych. W sytuacji osłabienia odporności może dojść do jego reaktywacji i rozwoju półpaśca. Choroba najczęściej występuje u osób dorosłych, szczególnie po 50. roku życia, a także u Pacjentów z obniżoną odpornością. Do czynników zwiększających ryzyko zachorowania należą m.in. przewlekły stres, przemęczenie, choroby osłabiające układ immunologiczny, stosowanie leków immunosupresyjnych oraz leczenie onkologiczne. Pierwsze objawy półpaśca mogą pojawić się jeszcze przed wystąpieniem zmian skórnych. Należą do nich ból, pieczenie, mrowienie, nadwrażliwość skóry, świąd oraz ogólne złe samopoczucie. Dolegliwości te wynikają z zajęcia przez wirusa określonego nerwu i często występują po jednej stronie ciała. Po kilku dniach pojawia się charakterystyczna wysypka w postaci grudek, plamek oraz pęcherzyków wypełnionych płynem surowiczym, które z czasem przekształcają się w strupy. Zmiany najczęściej występują na tułowiu, wzdłuż przebiegu nerwów międzyżebrowych, ale mogą pojawić się również na twarzy, kończynach lub w okolicy oka. Półpasiec oczny wymaga szczególnie szybkiej konsultacji lekarskiej, ponieważ może prowadzić do powikłań narządu wzroku. W przypadku podejrzenia półpaśca należy skonsultować się z lekarzem możliwie szybko, ponieważ największą skuteczność leczenia przeciwwirusowego uzyskuje się, gdy zostanie ono rozpoczęte w pierwszych 72 godzinach od pojawienia się wysypki.

Półpasiec – diagnostyka i leczenie

Rozpoznanie półpaśca najczęściej opiera się na badaniu klinicznym oraz szczegółowym wywiadzie z Pacjentem. Charakterystyczny układ zmian skórnych, ich jednostronne występowanie oraz towarzyszące dolegliwości bólowe zwykle pozwalają lekarzowi na postawienie diagnozy. W przypadku nietypowego przebiegu choroby lub wątpliwości diagnostycznych można wykonać dodatkowe badania, np. wykrywanie materiału genetycznego wirusa metodą PCR z płynu znajdującego się w pęcherzykach. Podstawą leczenia półpaśca jest terapia przeciwwirusowa, której skuteczność jest największa, gdy zostanie rozpoczęta w ciągu pierwszych 72 godzin od pojawienia się wysypki. Stosuje się m.in. takie leki jak acyklowir, walacyklowir lub famcyklowir, które ograniczają namnażanie wirusa i mogą skrócić czas trwania objawów.

Ze względu na charakterystyczny ból towarzyszący chorobie często stosuje się również leczenie przeciwbólowe, dobrane do nasilenia dolegliwości. W niektórych przypadkach lekarz może zalecić dodatkowe preparaty łagodzące stan zapalny lub objawy neurologiczne. Kortykosteroidy nie są standardowym leczeniem każdego przypadku półpaśca i mogą być stosowane wyłącznie w określonych sytuacjach, po indywidualnej ocenie lekarza. W łagodzeniu objawów pomocne mogą być także chłodne okłady oraz odpowiednia pielęgnacja zmian skórnych, które zmniejszają uczucie pieczenia i dyskomfort. Należy unikać drapania pęcherzyków, ponieważ może to zwiększać ryzyko nadkażenia bakteryjnego oraz powstawania blizn. Większość przypadków półpaśca leczona jest ambulatoryjnie i nie wymaga hospitalizacji. Pobyt w szpitalu może być konieczny u osób z ciężkim przebiegiem choroby, znacznym osłabieniem odporności lub w przypadku zajęcia okolicy oka. Szczególnego znaczenia nabiera szybkie rozpoczęcie leczenia, ponieważ nieleczony lub ciężko przebiegający półpasiec może prowadzić do powikłań, takich jak neuralgia popółpaścowa, zaburzenia widzenia czy zajęcie ośrodkowego układu nerwowego. Profilaktyka półpaśca obejmuje przede wszystkim szczepienie ochronne, które zmniejsza ryzyko zachorowania oraz wystąpienia powikłań, szczególnie u osób starszych i z grup podwyższonego ryzyka.

Moluscum contagiosum, czyli mięczak zakaźny

Mięczak zakaźny to wirusowa choroba skóry wywoływana przez wirusa mięczaka zakaźnego należącego do rodziny Poxviridae. Wyróżnia się cztery typy wirusa (MCV-1 do MCV-4), jednak za większość zakażeń odpowiada MCV-1. Choroba najczęściej występuje u dzieci, szczególnie w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, a u osób dorosłych może być związana z kontaktami seksualnymi. Do zakażenia dochodzi poprzez bezpośredni kontakt ze skórą osoby chorej lub kontakt pośredni, np. przez wspólne używanie ręczników, zabawek czy innych przedmiotów mających kontakt ze skórą. U osób dorosłych zmiany często pojawiają się w okolicy narządów płciowych, natomiast u dzieci mogą występować na twarzy, tułowiu, kończynach oraz w innych miejscach narażonych na kontakt z wirusem. Pierwsze objawy mogą pojawić się po kilku tygodniach od zakażenia. Charakterystyczne dla mięczaka zakaźnego są twarde, gładkie, półprzezroczyste grudki lub guzki z charakterystycznym wgłębieniem w centralnej części. Zmiany mogą mieć kolor skóry, odcień perłowy, różowawy lub żółtawy. Po ucisku z guzka może wydobywać się biała, serowata treść zawierająca cząsteczki wirusa, dlatego nie należy ich samodzielnie wyciskać ani rozdrapywać. U osób z prawidłowo funkcjonującym układem odpornościowym zmiany często ustępują samoistnie w ciągu kilku miesięcy, jednak proces ten może trwać nawet rok lub dłużej. U Pacjentów z obniżoną odpornością zmiany mogą być liczniejsze, większe i utrzymywać się znacznie dłużej.

Diagnostyka mięczaka zakaźnego

Rozpoznanie mięczaka zakaźnego zwykle nie sprawia trudności i opiera się na ocenie charakterystycznego wyglądu zmian skórnych podczas badania dermatologicznego. W przypadkach nietypowych lekarz może zlecić dodatkowe badania, np. badanie histopatologiczne usuniętej zmiany, aby wykluczyć inne choroby skóry.

Leczenie mięczaka zakaźnego

U wielu osób mięczak zakaźny nie wymaga natychmiastowego leczenia, ponieważ zmiany mogą samoistnie zniknąć. Ze względu na ryzyko przeniesienia zakażenia na inne osoby, możliwość rozsiewania zmian oraz ryzyko wtórnego zakażenia po rozdrapaniu, lekarz może jednak zalecić ich usunięcie. Do stosowanych metod należą m.in.:

• krioterapia, czyli wymrażanie zmian ciekłym azotem
• łyżeczkowanie lub mechaniczne usunięcie guzków
• zabiegi z zastosowaniem innych metod niszczenia zmian
• preparaty miejscowe wywołujące kontrolowaną reakcję zapalną i wspierające usunięcie zmian.

W przypadku zmian w okolicy intymnej zabiegi wykonuje się zazwyczaj z zastosowaniem znieczulenia miejscowego. Nie zaleca się samodzielnego usuwania guzków, ponieważ może to prowadzić do rozsiewu wirusa oraz zakażeń bakteryjnych. Profilaktyka obejmuje przede wszystkim unikanie bezpośredniego kontaktu ze zmianami skórnymi osoby zakażonej, nieużywanie wspólnych ręczników i przyborów osobistych oraz niedrapanie istniejących zmian.

Słowniczek pojęć z tej strony

Zobacz wszystkie 193 pojęcia w słowniku ↗