Tlen i UV jako metoda leczenia – terapia fotodynamiczna

Czym jest terapia fotodynamiczna (ang. photodynamic therapy – PDT)? Jest to forma leczenia, w której wykorzystuje się nietoksyczne związki światłoczułe, które po ekspozycji na specyficzny rodzaj światła, katalizują powstanie tlenu singletowego, który działa toksycznie na komórki nowotworowe i inne chore komórki.

Terapia ta wykazuje również zdolność do zabijania komórek mikroorganizmów, w tym bakterii, grzybów i wirusów. jest ona powszechnie stosowana w leczeniu trądziku. Jest ona stosowana klinicznie do leczenia wielu schorzeń, w tym związanego z wiekiem zwyrodnienia plamki żółtej i nowotworów złośliwych. Jest uznawana za mało inwazyjną, jak i minimalnie toksyczną metodę terapii.

Światło jako energia aktywacji

Elementem wzbudzającym cząsteczki fotouczulacza jest światło. Promieniowanie używane w PDT należy do zakresu światła widzialnego o długości fali zawartej w przedziale 400-700 nm. Światło o różnej długości fali wykazuje różny stopień penetracji w głąb tkanek. Związane jest to z niesioną energią, która wzrasta wraz z długością fali, zakładając jednakowe natężenie wiązki promieniowania. Dlatego pasma widma świetlnego o najkrótszej długości fali, czyli światło niebieskie i zielone przenika zwykle do głębokości ok. 2 mm. Głębiej jego energia szybko zmniejsza się nie powodując żadnych skutków fotodynamicznych. Aby uzyskać najlepszy efekt terapeutyczny należy używać takich fotouczulaczy, których spektrum absorpcji mieści się w przedziale światła o największej długości fali, czyli najgłębiej przenikającego, chyba że zmiany mają bardzo powierzchowny charakter. Dlaczego ta metoda znajduje zastosowanie szczególnie w dermatologii? Otóż wynika to z faktu, że do zaistnienia reakcji konieczne jest dostarczenie energii w formie światła, które ma ograniczoną penetrację w głąb struktur naszego ciała, a dermatologia zajmuje się w przeważającej mierze zmianami patologicznymi na skórze lub w innych równie dostępnych dla światła miejscach.

Zalety i wady terapii fotodynamicznej

Zalety terapii:

• bardzo duża wybiórczość,
• dobry efekt kosmetyczny,
• wysoki profil bezpieczeństwa.

Wady:

• koszt sprzętu i fotouczulaczy,
• bolesność podczas naświetlania,
• utrzymywanie się nadwrażliwości na światło obecnie jedynie do stosowania w miejscach możliwych do naświetlania,
• przy zastosowaniu na skórze konieczne specjalne długotrwałe opatrunki okluzyjne.

Terapia fotodynamiczna z uwagi na bardzo wybiórczy i oszczędzający charakter działania zyskuje coraz większą ilość zwolenników. Jej zastosowanie w dermatologii jest szczególnie przydatne z uwagi na łatwość w stosowaniu oraz dobre efekty kosmetyczne.

Na czym polega terapia i jak wygląda zabieg?

Terapia polega na aplikacji specjalnych nietoksycznych związków światłoczułych, które w kontakcie z określonym rodzajem światła stają się toksyczne i eliminują komórki nowotworowe, mikroorganizmów: bakterii, wirusów i grzybów. Światło dociera tylko siedem milimetrów w głąb skóry, więc leczeniu metodą fotodynamiczną mogą być poddawane tylko zmiany powierzchniowe.

Jak wygląda zabieg?

1. Zabieg polega na nałożeniu związków światłoczułych (tzw. fotouczulaczy) w formie żelu na miejsce objęte zmianą.
2. Następnie zakrywa się je opatrunkiem i czeka około godziny.
3. Kolejnym krokiem jest naświetlanie, które trwa około ośmiu do dziesięciu minut.
4. W miejscu poddanym terapii mogą pojawić się zaczerwienienie, obrzęki, a nawet niewielki ból, objawy te jednak z czasem ustępują.

Terapia fotodynamiczna – wskazania

Terapię fotodynamiczną zaleca się osobom cierpiącym na:

• rogowacenie słoneczne
• plamy posłoneczne
• świetlne zapalenie czerwieni wargowej
• chorobę Bowena
• stan przednowotworowy błon śluzowych ust i warg
• stan przednowotworowy błon śluzowych narządów płciowych, chorób nabłonkowych sromu.
• trądzik
• zwyrodnienie plamki żółtej

Jak przebiega zabieg

Terapia fotodynamiczna składa się z dwóch etapów, rozdzielonych przerwą:

• Aplikacja fotouczulacza – preparat w żelu nakłada się na zmianę i zakrywa opatrunkiem na około godzinę. W tym czasie substancja gromadzi się w chorych komórkach.
• Naświetlanie – trwa 8-10 minut. Światło o długości fali z zakresu 400-700 nm wzbudza fotouczulacz, który wytwarza toksyczny tlen singletowy niszczący komórki docelowe.

Po zabiegu mogą pojawić się zaczerwienienie, obrzęk i niewielki ból – objawy ustępują z czasem. Sama bolesność podczas naświetlania jest wymieniana wśród wad metody, obok kosztu i utrzymującej się nadwrażliwości na światło.

Dlaczego po zabiegu unika się światła

Fotouczulacz nie znika ze skóry w momencie zakończenia naświetlania. Dopóki pozostaje aktywny, skóra reaguje na światło silniej niż zwykle – i właśnie to oznacza wymieniana wśród wad „utrzymująca się nadwrażliwość na światło”.

Praktyczny wniosek jest taki, że zalecenia pozabiegowe dotyczące unikania ekspozycji nie są ostrożnościową formułką, tylko wynikają z mechanizmu działania metody. Czas i zakres tych ograniczeń ustala lekarz, zależnie od użytego preparatu i obszaru zabiegu.

Wskazania i ograniczenia metody

PDT stosuje się między innymi przy rogowaceniu słonecznym i innych stanach przednowotworowych, plamach posłonecznych, chorobie Bowena, stanach przednowotworowych błon śluzowych, trądziku oraz w nowotworach złośliwych skóry. Zaletami są duża wybiórczość działania, dobry efekt kosmetyczny i minimalna inwazyjność.

Do przeciwwskazań należą między innymi nadwrażliwość na zastosowany fotouczulacz, aktywne infekcje skóry w obszarze zabiegowym oraz przyjmowanie leków fotouczulających; kwalifikację przeprowadza lekarz po ocenie zmiany i wywiadzie.

Ograniczenie wynika z fizyki: światło ma ograniczoną penetrację w głąb tkanek. Światło niebieskie i zielone przenika zwykle do około 2 mm, a głębiej jego energia szybko maleje. Dlatego metoda sprawdza się przede wszystkim przy zmianach powierzchownych, a przy głębszych dobiera się fotouczulacz o spektrum absorpcji w zakresie fal dłuższych – albo inną metodę leczenia. O kwalifikacji decyduje lekarz po ocenie rodzaju i głębokości zmiany.

Słowniczek pojęć z tej strony

Zobacz wszystkie 193 pojęcia w słowniku ↗