Atopowe zapalenie skóry – przyczyny, objawy, leczenie

Ważnym elementem postępowania w AZS jest unikanie czynników, które mogą nasilać objawy i zaostrzać przebieg choroby. Należą do nich m.in. podrażnienia mechaniczne, kontakt z niektórymi alergenami pokarmowymi i wziewnymi, infekcje, nieodpowiednio dobrane kosmetyki oraz agresywne detergenty stosowane do prania. Istotną rolę może odgrywać również stres, który u części pacjentów przyczynia się do nasilenia stanu zapalnego i zaostrzenia zmian skórnych. Objawy mogą być także pogarszane przez noszenie nieprzewiewnych lub drażniących ubrań oraz nadmierne drapanie skóry, które uszkadza barierę naskórkową i zwiększa ryzyko wtórnych zakażeń. 

Objawy atopowego zapalenia skóry

Rozpoznanie atopowego zapalenia skóry (AZS) opiera się przede wszystkim na charakterystycznym obrazie klinicznym, szczegółowym wywiadzie oraz wykluczeniu innych chorób skóry o podobnych objawach. W przeszłości stosowano kryteria Hanifina i Rajki, które dzieliły objawy na kryteria większe i mniejsze. Do najważniejszych cech AZS zalicza się przede wszystkim uporczywy świąd skóry, typową lokalizację i wygląd zmian skórnych oraz przewlekły, nawrotowy przebieg choroby z okresami zaostrzeń i remisji. Znaczenie ma również rodzinne występowanie chorób atopowych, takich jak AZS, astma czy alergiczny nieżyt nosa.

Do cech często współwystępujących z AZS należą m.in. podwyższone stężenie immunoglobuliny E (IgE) w surowicy, dodatnie testy alergiczne, suchość skóry, skłonność do nawracających zakażeń skóry, nadwrażliwość na niektóre alergeny oraz nasilenie objawów pod wpływem stresu. U części pacjentów może występować również rogowacenie przymieszkowe, czyli drobne, szorstkie grudki zlokalizowane wokół mieszków włosowych.

W zależności od wieku pacjenta zmiany skórne mogą mieć różną lokalizację. U niemowląt i małych dzieci AZS często obejmuje twarz, policzki oraz owłosioną skórę głowy, natomiast u starszych dzieci i osób dorosłych zmiany częściej pojawiają się w okolicach zgięć łokciowych i kolanowych. W okresach zaostrzenia choroby skóra może być zaczerwieniona, przesuszona, objęta stanem zapalnym oraz pokryta łuszczącym się naskórkiem. W przypadku wystąpienia niepokojących objawów warto skonsultować się z dermatologiem, który postawi właściwe rozpoznanie i dobierze odpowiednie leczenie.

Fazy atopowego zapalenia skóry

Obraz kliniczny atopowego zapalenia skóry zmienia się wraz z wiekiem Pacjenta. Wyróżnia się trzy postacie choroby: niemowlęcą, dziecięcą oraz młodzieńczą i osób dorosłych.

Postać niemowlęca występuje najczęściej między 2. miesiącem a 2. rokiem życia. Charakterystyczne są rumieniowe, sączące się zmiany skórne, grudki oraz strupy, zlokalizowane głównie na policzkach, czole, owłosionej skórze głowy i tułowiu. W cięższych przypadkach zmiany mogą obejmować większą powierzchnię ciała. U części dzieci objawy ustępują wraz z wiekiem, jednak u innych choroba utrzymuje się lub nawraca. Wczesny początek AZS wiąże się z większym ryzykiem rozwoju innych chorób atopowych, takich jak astma oskrzelowa czy alergiczny nieżyt nosa.

Postać dziecięca dotyczy najczęściej dzieci między 2. a 12. rokiem życia. Zmiany skórne lokalizują się przede wszystkim w zgięciach łokciowych i podkolanowych, a także na nadgarstkach, dłoniach, szyi i kostkach. Skóra jest zwykle sucha, pogrubiała i intensywnie swędzi. W wyniku przewlekłego drapania może dochodzić do lichenizacji, czyli pogrubienia i wzmożonego uwidocznienia rysunku skóry.

Postać młodzieńcza i osób dorosłych występuje od okresu dojrzewania i charakteryzuje się przewlekłym, nawrotowym przebiegiem z okresami zaostrzeń i remisji. Zmiany skórne najczęściej obejmują twarz, szyję, dłonie oraz zgięcia dużych stawów. Skóra jest przesuszona, szorstka i podatna na pękanie, a uporczywy świąd może znacząco obniżać komfort życia. U części Pacjentów obserwuje się lichenizację oraz przebarwienia pozapalne.

Diagnostyka choroby

Rozpoznanie atopowego zapalenia skóry powinno zostać postawione przez dermatologa lub alergologa na podstawie obrazu klinicznego oraz szczegółowego wywiadu medycznego. Podczas wizyty lekarz ocenia charakter zmian skórnych, ich lokalizację, nasilenie świądu, czas trwania dolegliwości oraz występowanie chorób atopowych u Pacjenta i członków jego rodziny. W razie potrzeby może również zlecić dodatkowe badania, aby wykluczyć inne schorzenia o podobnych objawach.

Atopowe zapalenie skóry – leczenie

Leczenie atopowego zapalenia skóry ma na celu odbudowę i utrzymanie prawidłowej bariery skórnej, zmniejszenie stanu zapalnego oraz złagodzenie świądu i innych dolegliwości. Podstawę terapii stanowi codzienna pielęgnacja z wykorzystaniem emolientów, które nawilżają skórę, ograniczają utratę wody i wspomagają odbudowę naskórka. W okresach zaostrzenia choroby stosuje się miejscowe glikokortykosteroidy lub inhibitory kalcyneuryny, takie jak pimekrolimus i takrolimus.

U wybranych Pacjentów skutecznym uzupełnieniem leczenia może być fototerapia z wykorzystaniem promieniowania UVB lub UVA. W przypadku ciężkiego przebiegu choroby, gdy leczenie miejscowe nie przynosi oczekiwanych efektów, lekarz może wdrożyć leczenie ogólne, obejmujące m.in. leki immunosupresyjne lub nowoczesne terapie biologiczne. Dodatkowo u części Pacjentów stosuje się leki przeciwhistaminowe w celu złagodzenia świądu, zwłaszcza jeśli utrudnia on sen.

Istotnym elementem postępowania jest również unikanie czynników zaostrzających przebieg choroby, takich jak alergeny, drażniące kosmetyki, detergenty czy nieodpowiednia odzież. Zaleca się noszenie przewiewnych ubrań wykonanych z naturalnych materiałów, takich jak bawełna, oraz regularne stosowanie preparatów pielęgnacyjnych. Leczeniezawsze zależy od wieku Pacjenta, nasilenia objawów oraz rozległości zmian skórnych. Choć AZS ma przewlekły i nawrotowy charakter, odpowiednio dobrane leczenie pozwala skutecznie kontrolować objawy, wydłużać okresy remisji i znacząco poprawiać komfort życia Pacjenta.

Zapobieganie powstaniu choroby

Odpowiednia pielęgnacja skóry jest jednym z najważniejszych elementów postępowania przy atopowym zapaleniu skóry. Regularne stosowanie emolientów pomaga odbudować barierę naskórkową, ograniczyć utratę wody oraz zmniejszyć suchość i podrażnienia skóry. Zaleca się krótkie, letnie kąpiele (ok. 10-15 minut), po których należy delikatnie osuszyć skórę i nałożyć preparat nawilżający. Osoby z AZS powinny unikać kosmetyków zawierających substancje zapachowe, silnych detergentów oraz czynników, które mogą podrażniać skórę. Najlepiej wybierać delikatne preparaty przeznaczone dla skóry atopowej oraz prać ubrania i pościel w łagodnych środkach piorących. Znaczenie ma również unikanie czynników nasilających objawy, takich jak nadmierne przesuszenie skóry, drażniące materiały czy kontakt ze środkami chemicznymi. U części osób chlorowana woda może nasilać suchość skóry, dlatego po basenie należy dokładnie spłukać ciało wodą i zastosować emolient.